СУРУНКАЛИ ЮРАК ЕТИШМОВЧИЛИГИДА КАРДИОРЕНАЛ ДИСФУНКЦИЯ РИВОЖЛАНИШИНИНГ ГЕНЕТИК ОМИЛЛАРИ NOS3 ГЕНИ T-786C ПОЛИМОРФИЗМИНИНГ РОЛИ

Аннотация

 Буйрак функцияси бузилишига олиб келувчи кўплаб омиллар орасида эндотелий дисфункцияси алоҳида ўрин тутади, чунки у кўп ҳолларда буйрак етишмовчилиги ривожланишининг патогенетик асосини ташкил этади. Буйрак патологияларида эндотелий дисфункциясининг клиник-гуморал ва генетик механизмларини чуқур ўрганиш нефрология амалиётида самарали диагностик ва даволаш ёндашувларини ишлаб чиқишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга [6].

Сурункали буйрак касаллиги (СБК) фақат буйракнинг маҳаллий зарарланиши билан чекланиб қолмай, балки турли аъзолар ва физиологик тизимларга таъсир этувчи системали касаллик ҳисобланади. Унинг прогрессиясида эндотелий дисфункцияси, оксидатив стресс ва яллиғланиш жараёнлари муҳим ўрин тутади. Ушбу омиллар мувозанатининг бузилиши патологик ўзгаришларни кучайтиради ҳамда асоратлар ривожланишига шароит яратади. Шунингдек, касаллик кечишига гуморал ва генетик омиллар сезиларли таъсир кўрсатади, бу эса СБК билан касалланган беморларни диагностика ва даволашда комплекс ёндашув зарурлигини таъкидлайди [13].

Эндотелий дисфункцияси — қон томирлар ички юзасини қоплаб турувчи эндотелий ҳужайралари томонидан бошқариладиган вазодилатация ва вазоконстрикция жараёнлари ўртасидаги мувозанатнинг бузилишидир. Буйрак касалликларида ушбу ҳолат томир тонусининг ўзгариши, яллиғланиш реакцияларининг кучайиши, оксидатив стресснинг ортиши ва тромбоҳосил бўлишга мойиллик билан намоён бўлади.

Буйрак микроатрофида эндотелий функциясини бошқаришда гуморал омиллар асосий роль ўйнайди. Вазоактив моддалар, жумладан азот оксиди (NO), эндотелин-1, простагландинлар ва реактив кислород шакллари ўртасидаги дисбаланс эндотелий гомеостазининг бузилишига олиб келади ҳамда буйрак тўқимаси шикастланишини кучайтиради [9].

     Илмий манбалар таҳлили жараёнида биз буйрак касалликларида эндотелий дисфункциясига таъсир этувчи клиник-гуморал ва генетик омиллар ўртасидаги мураккаб ўзаро боғлиқликларни ўрганишга интилдик. Бизнинг фикримизча, эндотелий дисфункциясининг молекуляр механизмлари, клиник намоён бўлиш хусусиятлари ва генетик мойиллигини чуқур тадқиқ этиш янги терапевтик стратегияларни ишлаб чиқишга ҳамда прецизион тиббиёт тамойилларини амалиётга жорий этишга хизмат қилади, бу эса беморларни даволаш сифатини яхшилаш имконини беради.

Буйрак патологиясида эндотелий дисфункциясини комплекс тушуниш нефрология амалиётида диагностика сифатини ошириш, даволаш самарадорлигини кучайтириш ва прогноз баҳолаш аниқлигини таъминлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Клиник, гуморал ва генетик маълумотларни интеграция қилиш эндотелий бузилишларини коррекция қилишга қаратилган персоналлаштирилган терапевтик ёндашувларни ишлаб чиқиш имконини яратади. Бундай ёндашув буйрак дисфункцияси ва ҳамроҳ касалликлари мавжуд беморларни самарали бошқариш бўйича шифокорлар учун аниқ ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишга замин яратади.

Ҳозирги кунда дунё бўйлаб тахминан 850 миллионга яқин инсон буйрак касалликларидан азият чекмоқда, бу эса сурункали буйрак касаллигини (СБК) жамоат саломатлиги соҳасидаги долзарб глобал муаммолардан бирига айлантирмоқда [5].

      Эндотелий дисфункцияси юрак-қон томир ва буйрак касалликлари ривожланишида ҳал қилувчи омиллардан бири ҳисобланади. Эндотелин-1 ҳамда азот оксиди (NO) эндотелий функциясининг асосий медиаторлари бўлиб, уларнинг синтези ва регуляцияси NOS3 гени фаолияти билан боғлиқ. Эндотелин-1 (кучли вазоконстриктор) ва NO (вазодилататор) ўртасидаги мувозанатнинг бузилиши юрак-қон томир ҳамда буйрак касалликларининг прогрессиясига олиб келиши мумкин [14].

Эндотелий ҳужайраларининг нормал тузилиши ва функциясини сақлаш қон томирлар саломатлигини таъминлашда принципиал аҳамиятга эга. Эндотелий дисфункцияси (ЭД) атеросклероз ривожланишининг асосий босқичларидан бири бўлиб, у сурункали буйрак касаллиги (СБК) билан оғриган беморларда касалликнинг илк босқичларидаёқ бошланади ва буйрак етишмовчилигининг терминал босқичига (ТБЕ) етгунча босқичма-босқич кучайиб боради [15].

Эндотелий функцияларининг бузилиши оксидатив стресс, яллиғланиш, гипергликемия ва генетик мойиллик каби омиллар таъсирида юзага келиши мумкин. Буйрак касалликлари шароитида эндотелий дисфункцияси алоҳида аҳамият касб этади, чунки қон томирлар регуляциясининг бузилиши буйрак тўқимаси шикастланишини кучайтиради ва СБК прогрессиясини тезлаштиради [3].

Терминал буйрак етишмовчилигини даволашда гемодиализ ҳаётий аҳамиятга эга. Бироқ унинг самарадорлиги кўп жиҳатдан қон томир эндотелийси ҳолати ва микроциркуляция ҳамда томир тонусини назорат қилувчи азот оксиди (NO) даражасига боғлиқ [4]. NOS3 гени T-786C полиморфизми NO ишлаб чиқарилишини камайтириши мумкин, бу эса қон айланишининг ёмонлашувига ва касаллик прогрессиясининг тезлашишига сабаб бўлади. Шу боис генетик хусусиятларни инобатга олиш терапияда персоналлаштирилган ёндашувни шакллантиришда муҳим аҳамият касб этади.